Affiches de Peintres op de VerzamelaarsJaarbeurs 18 & 19 april 2009

kunst in oplage en in opkomst

Toen elders in Europa de meeste affiches al in 4-kleuren raster-offset (4KRO) werden gedrukt, bleef een aantal Parijse drukkers en galeriehouders vasthouden aan de lithografie (steendruk) als medium. Tot halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw, kortgeleden dus nog, werden in de Lichtstad juwelen van affiches gedrukt, die thans een verzamelgebied vormen waarvan de omvang en de kunsthistorische betekenis nog niet te peilen is. Schitterende affiches, opgebouwd uit de prachtigste, meest lichtechte kleuren en allemaal met een geheel eigen karakter. Wereldwijd wordt er door handelaren en kunstliefhebbers op geaasd, hetgeen een formidabele prijsstijging heeft veroorzaakt. Sommige exemplaren zijn in de afgelopen tien jaar even zo veel keren over de kop gegaan. Kortom, een onderwerp om eens in te duiken.

Historie

Hoewel van oorsprong een Duitse uitvinding is de lithografie in geen land ter wereld zo tot bloei gekomen als in Frankrijk. Onder andere doordat de Fransen de lithografie niet alleen als techniek voor het vervaardigen van gebruiksgrafiek zagen maar ook als medium voor lyrische prentkunst. Daumier, Chéret, Lautrec, Bonnard, Steinlen en veel andere kunstenaars onderkenden de mogelijkheden van de steendruk en kwamen tot een enorme productie. Tijdens het fin-de-siècle van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw telde alleen Parijs al meer dan vijftig steendrukkerijen, waar duizenden mensen werkten en waar behalve de bekende grote affiches ook veel klein grafiek werd gedrukt. Bekende drukkerijen waren Chaix, Ancourt en Verneau. De Eerste Wereldoorlog maakte een eind aan deze periode van bloei. Tijdens het Interbellum raakten veel steendrukkerijen verder in het slop om tijdens de Tweede Wereldoorlog de genadeklap te krijgen. Na 1945 begon in Parijs echter een revival, die pas een halve eeuw later zou stoppen. Deze periode (1945-1995) is dan ook de bloeitijd geworden van de Franse tentoonstellings- ofwel schildersaffiches: Affiches de Peintres Lithographiées.

Mourlot

Een van de drukkerijen die oorlogen en crisis goed waren doorgekomen, was Imprimerie Mourlot, opgericht in 1852 en door Jules Mourlot in het begin van de twintigste eeuw uitgebouwd tot een atelier waar met name veel luxe en kleurrijk drukwerk werd vervaardigd. Jules Mourlot had negen kinderen. Drie zoons namen de zaak over, Georges, Maurice en Fernand. Fernand Mourlot had een kunstopleiding genoten en kende daardoor een aantal schilders uit de Ecole de Paris die wel eens een litho wilden maken maar niet over de kennis en de middelen beschikten om zulks te realiseren. Hij nodigde ze uit in zijn atelier, wat het begin werd van een decennia lang durende samenwerking tussen enerzijds Fernand Mourlot plus later zijn zoon Jacques en anderzijds kunstenaars als Chagall, Picasso, Matisse, Gris, Braque, Leger, Miró en tientallen andere grote namen uit die tijd.

De resultaten van deze samenwerking waren zo verbluffend dat de galeriehouders van deze kunstenaars er in toenemende mate toe overgingen ook hun tentoonstellingsaffiches bij Mourlot te laten drukken. Voor musea drukte Mourlot al tientallen jaren de traditionele affiches, maar nu kwam daar plotseling een heel nieuwe, andere stroom opdrachtgevers bij. Dit resulteerde uiteindelijk in een gigantische productie verschillende affiches. Wat het extra spannend maakt, is het (nog) ontbreken van een goed overzicht van alle affiches die zijn gedrukt. Er worden nog steeds exemplaren gevonden die zelfs de fanatiekste verzamelaars niet kennen of waarover men slechts bij gerucht iets heeft gehoord. Van sommige grote kunstenaars zijn met betrekking tot affiches wel referentiewerken voorhanden. Bijvoorbeeld de ‘Czwiklitzer’ voor Picasso, de ‘Sorlier’ voor Chagall en de ‘Corredor-Mattheos’ voor Miró. Maar naar de totale afficheproductie van de verschillende drukkerijen is het enkel gissen. Alleen al bij Mourlot zijn in de vorige eeuw duizenden verschillende affiches gedrukt. Ook zijn diverse affiches door Mourlot op kleiner formaat herdrukt en door derden speciaal voor verzamelaars op de markt gebracht. Soms als losse bladen, soms in een boek.

Op een gegeven moment was de drukkerij van Mourlot zo bepalend en belangrijk geworden voor de mondiale kunstwereld dat alleen al de vermelding ‘Imprimée par Mourlot’ garant stond voor topkwaliteit en stijgende prijzen. Uiteindelijk is in Parijs dan ook een plein naar Fernand Mourlot vernoemd, en dat zegt heel wat. Toen Mourlot in 1952 honderd jaar bestond, werd in de Parijse Galerie Kléber zelfs een overzichtstentoonstelling gehouden van bij Mourlot gedrukte affiches. Een spectaculaire expositie die een jaar later in het Gemeentemuseum van Arnhem onderdak vond en daar voor uitbundige publieksreacties zorgde. Speciaal voor deze tentoonstelling maakte Matisse een affiche dat nu tot de zeer gezochte behoort. Vermeldenswaard is dat Mourlot - alhoewel de grootste, de bekendste en de belangrijkste - niet de enige lithograaf was die in de tweede helft van de vorige eeuw fantastische affiches heeft gedrukt. Er waren meer steendrukkerijen die genoemd moeten worden. Ook in de ateliers van Clot, Bramsen et Georges, Desjobert en Arte zijn grote aantallen superbe affiches gedrukt. En dan hebben we het nog niet eens over de affiches die vanuit de ateliers van Litho Pons, Les Presses Aristiques, Ballon, René Guillard, Détruit, Bellini en andere drukkers de wereld hebben veroverd.

Mourlot heeft trouwens ook een aantal jaren een atelier in de USA geëxploiteerd. Jacques Mourlot ontmantelde in 1967 een tweetal persen, verscheepte die naar New York, en bouwde ze daar weer op. Dit avontuur duurde tot 1972. Toen is alles weer in kratten gepakt, teruggestuurd en op de oude plek in het Parijse atelier weer in bedrijf genomen. Wie weet hoe groot en zwaar een litho-snelpers is, kan zich de omvang van dit avontuur wel indenken. Onder liefhebbers zijn deze Amerikaanse Mourlots zeer gezocht.

Dat er ooit een eind moest komen aan deze ambachtelijke en dure manier van drukken zal niemand verbazen. In de laatste twee decennia van de vorige eeuw stapten steeds meer galeriehouders en museumdirecteuren om puur financiële redenen over op 4KRO, hetgeen de meeste lithodrukkers de das om deed. Ook werd het steeds moeilijker om nog aan goede vaklui te komen. De generatie artisans (chromistes, copistes en essayeurs) die ooit de reputatie van de grote ateliers hooghield, ging met pensioen en een nieuwe lichting vaklieden bleek niet voorhanden. Van de meeste hierboven genoemde ateliers is dan ook niets of niet veel meer over. Ze zijn opgedoekt, ingekrompen, verkocht (bijvoorbeeld Mourlot) of hebben hun activiteiten verlegd. Slechts enkele ateliers vinden nog een bestaan in het drukken voor individuele kunstenaars of het vervaardigen van een enkele commerciële opdracht voor derden. Mooi werk wordt er nog steeds gemaakt, dat zeker, maar Affiches de Peintres Lithographiées worden niet meer gedrukt.

Soorten affiches

Om enig inzicht te krijgen in de materie is het handig om onderscheid te maken in de verschillende soorten affiches die op de markt zijn gekomen. De meest voorkomende (categorie 1) zijn in lithografie gedrukte affiches met daarop een afbeelding van een bestaand werk, bijvoorbeeld een olieverfschilderij, waarbij de kleurenscheiding en het vervaardigen van de drukvormen langs reprografische weg heeft plaatsgevonden. Je kunt deze affiches goed herkennen aan de textuur van de verf die door de reprocamera haarfijn werd vastgelegd. Bij het tweede type (categorie 2) is al dit voorwerk op het oog en met de hand gedaan door copistes en chromistes. Hier komt dus een extra stukje vakmanschap en talent bij kijken. De namen van deze vaklieden werden soms meegedrukt langs de rand van de afbeelding. Dat is iets wat kenners graag zien, want het zegt iets over de kwaliteit van het affiche. De derde soort (categorie 3) is een affiche met daarop afgebeeld een bestaande litho die nu ook voor een affiche wordt gebruikt. Hier is de kans groot dat de desbetreffende kunstenaar zelf een aandeel in de totstandkoming heeft gehad. Uiteraard onder begeleiding van de al genoemde vaklieden, want een litho ontwerpen konden ze wel, maar van het hele proces daarna hadden de meeste kunstenaars geen kaas gegeten. De laatste en vierde variant (categorie 4) is het affiche waarvoor speciaal een litho is gemaakt en waardoor dus een nieuw kunstwerk werd geschapen. Dit zijn de meest gezochte en duurste exemplaren. Deze zijn vrijwel altijd geheel gemaakt door de kunstenaar zelf en daardoor over het algemeen, uitzonderingen daargelaten, nogal eenvoudig opgezet.

“Avant la lettre” en op beter papier, bijvoorbeeld Arches, werd van de laatste twee categorieën soms ook een genummerde en gesigneerde serie vervaardigd. Verder komt het voor dat er een royaal stapeltje épreuves d’artiste werd gedrukt en om de inkt op te maken nog een plukje hors commerce voor voorlopig onbekende doeleinden. Kortom, van een en hetzelfde affiche kunnen veel versies in omloop zijn gebracht. Zelfs de papier- en beeldformaten van een en hetzelfde affiche kunnen verschillen.

Wat zijn ze waard?

Globaal tussen de vijftig en vijfduizend euro, dus dat verdient wat uitleg. Ten eerste is het soort affiche van belang. Een categorie 4, zoals hierboven omschreven, is duurder dan een categorie 1. Vervolgens speelt het formaat een rol. Afhankelijk van veel omstandigheden is een groot affiche over het algemeen duurder dan een gelijkwaardig klein exemplaar. Er zijn natuurlijk uitzonderingen, maar dat is het geval bij alle prijsbepalende factoren. Ook geldt, hoe beroemder de kunstenaar en hoe bekender het atelier hoe duurder het affiche. Tevens speelt mee in de prijs of het affiche gedrukt is bij leven van de kunstenaar en of er een signatuur is meegedrukt. Als de namen van bekende artisans langs de rand van de afbeelding zijn vermeld, kan dat eveneens prijsverhogend werken. Bij Mourlot bijvoorbeeld werkte Picasso altijd onder begeleiding van Henri Deschamps, terwijl Chagall enkel samenwerkte met Charles Sorlier. Als de namen van deze maître-artisans op het affiche staan, is dat een garantie voor kwaliteit en originaliteit.

En dan de staat. Een puntgaaf affiche is natuurlijk duurder dan een met wat onvolkomenheden. Toch hoeven vlekjes, vouwtjes, punaisegaatjes, een klein scheurtje in de marge of een omgekrulde hoek de pret niet te bederven zolang het maar lichte gebruikssporen zijn. Per slot van rekening was het de bedoeling dat ze tijdens de expositie werden opgehangen. Voor menigeen is het zelfs een plus als een affiche ook echt ergens opgeprikt is geweest, want dan heeft hij ‘geleefd’. Wat de waarde sterk drukt, zijn plakbandresten, beschadigingen binnen de afbeelding en ellende die het gevolg is van verkeerde opslag, ruw transport of vocht. Die zaken maken een affiche al gauw minder interessant of geheel waardeloos. Zelf wat prutsen om een beschadigd affiche wat te fatsoeneren is trouwens niet aan te bevelen. Papierrestauratie is een vak apart, en voor je het weet maak je het alleen maar erger.

Tot slot is natuurlijk nog de oplage van belang. Hoe kleiner de oplage, hoe hoger de prijs gaat in principe wel op, maar het probleem is dat je niet weet hoeveel exemplaren er nog over zijn. De meeste affiches werden gedrukt in een oplage tussen de paar honderd en de paar duizend. Punt is echter dat een affiche gedrukt in een oplage van slechts duizend exemplaren en waarvan het vermoeden bestaat dat er nog een stuk of achthonderd van over zijn, wel eens goedkoper kan zijn dan een gelijkwaardig affiche waarvan er maar liefst drieduizend werden gedrukt maar waarvan men denkt dat er nog slechts driehonderd resten. Het is dus niet altijd de oplage die de prijs bepaalt, maar soms ook het vermoedelijke restaantal. Ook zijn affiches uit de jaren vijftig, zestig en zeventig over het algemeen duurder dan de exemplaren uit de laatste twintig jaar van de vorige eeuw.

Hoewel de prijzen van Affiches de Peintres de laatste jaren enorm gestegen zijn, is het vooral de procentuele stijging die de meeste indruk maakt. Een willekeurig affiche dat je tien jaar geleden voor pakweg twintig francs français kon kopen, doet nu misschien wel vijfenzeventig euro, maar in absolute zin blijft het natuurlijk klein geld. Mede daarom zijn deze affiches zo aantrekkelijk om aan te schaffen. Voor een niet al te groot bedrag heb je er zo een paar bij elkaar en daarmee kun je thuis een aardige wisselexpositie inrichten.

Uitkijken

Uiteraard zijn er ook vervalsingen op de markt. Zo gaat dat met kunst waar plotseling muziek in zit. Vanuit Italië kwamen een jaar of wat geleden brutale herdrukken in 4KRO op de markt. Een beetje kenner haalde ze er natuurlijk zo uit, want er zat een duidelijk raster in. Sommige affiches zijn echter in lithografie herdrukt, illegaal welteverstaan. Deze komen uit de ateliers van collega-drukkers die willen meeprofiteren van de hausse. Met name bij affiches met daarop werk van de grote namen uit de Ecole de Paris, is soms voorzichtigheid geboden. Matisse, Chagall, Miró en Picasso bijvoorbeeld.

Wat een onwetende koper ook op het verkeerde been kan zetten, is het feit dat sommige oude affiches jaren later nog eens herdrukt zijn. Ook in lithografie en nu wel volledig legaal. De Parijse topgalerie Maeght bijvoorbeeld liet vroeger haar affiches drukken bij onder andere Mourlot. In 1964 echter heeft Maeght een eigen atelier opgezet: Arte. Daar worden met behulp van de modernste technieken prachtige litho’s en affiches gedrukt. Punt is echter dat Arte in grote oplages een aantal oude affiches heeft herdrukt waarop Maeght het copyright nog had. Van een en hetzelfde affiche kun je dus de oer-editie tegenkomen van vóór 1964 uit het atelier van bijvoorbeeld Mourlot en de veel nieuwere editie van Arte. Het staat er allemaal netjes op te lezen, en de kenners weten het, maar een leek komt er beslist mee op de koffie. Men denkt de Mourlot-editie te kopen die bijvoorbeeld driehonderd euro waard is, maar schaft voor dat geld op een rommelmarkt de ook mooie maar veel goedkopere herdruk van Arte aan. Eenmaal ingelijst en aan de wand zullen de buren het verschil niet zien, maar het is er wel degelijk.

Een serieuze uitwas is het couperen van affiches, ofwel het afsnijden van de tekst. Wat je dan overhoudt, is een mooie litho die vals nagesigneerd en royaal ingelijst plotseling een ‘originele’ Picasso wordt en dan nog een leuke cent kan opbrengen. De koper die het niet weet, zal het niet deren, en ook dit keer zien de buren groen en geel van jaloezie, maar de bedoeling is het natuurlijk niet.

Waar vind je ze?

Op steeds minder plekken helaas. Een jaar of twintig geleden had je deze affiches in Parijs en elders in Frankrijk nog voor het opscheppen. Men zag er nog niets bijzonders in en ging er ruw mee om. Veel is gewoon verdwenen. Nu wordt het steeds moeilijker om nog iets goeds en gaafs te vinden. Buitenlandse kopers hebben voor krapte en dus prijsstijging gezorgd. Alle handelaren en galeriehouders weten zo langzamerhand wel van prijzen. Alleen aan de onderkant van de markt tref je soms een brocanteur of antiquaar die nog niet helemaal wakker is, of gewoon af wil van die grote onhandige en kwetsbare affiches en ze daarom voor een schappelijke prijs aanbiedt. Het is een beetje als met de speculaasplanken in Nederland. In de jaren vijftig stookten de bakkers ze op in de oven, weg met die ouwe troep. Nu is het antiek en moet je er flink voor betalen.

In Nederland zie je deze affiches zelden. Wel zitten er meestal een paar in de veilingen van Van Sabben Poster Auctions te Hoorn en zie je zo nu en dan ook wel eens een plukje in de catalogi van de bekende boekenveilinghuizen. In winkels tref je ze eigenlijk zelden aan, behalve dan in de nieuwe zaak van het verzamelaarsduo Caspar Wechgelaer en Els Verhoog aan het Gedempte Zuiderdiep 142 in Groningen.

Tips en een misverstand

Hoe herken je een Affiche de Peintres? In het bestek van dit artikel lukt het niet om daar uitputtend op in te gaan. Belangrijk is dat er geen raster in de afbeelding zit. In 990 van de duizend affiches ontbreekt dat inderdaad, en dat is dus al een houvast. Uitzonderingen hierop zijn affiches waarbij van het origineel eerst een hele magere bijna onzichtbare gerasterde opname is gemaakt die in een fletse tint in lithografie wordt meegedrukt en de chromiste zo houvast geeft voor het aanbrengen van de verschillende kleuren. Verder staat ook op 990 van de duizend affiches de drukker vermeld. Als onderaan het affiche een van de bovenvermelde ateliernamen staat, is dat dus een aanwijzing dat het hier om een goed exemplaar gaat. Ook hier zijn uitzonderingen. Fernand Mourlot bijvoorbeeld heeft betere papiersoorten soms van een eigen watermerk laten voorzien en drukte de naam van het atelier dan niet altijd meer mee op het affiche. Echte gebruikssporen zijn vaak ook een teken van originaliteit.

Een wijd en zijd verspreid misverstand is overigens dat litho’s altijd gedrukt zijn van een steen. Vroeger natuurlijk wel, en ook nu zijn er nog ateliers en kunstenaars die enkel en alleen op en vanaf de steen werken, maar die zijn in de minderheid. Vanaf het begin van de vorige eeuw worden litho’s ook gedrukt vanaf zinken en later aluminium platen die een zodanige chemische bewerking hebben ondergaan dat ze dezelfde eigenschappen krijgen als de Solnhofer stenen die Aloïs Senefelder aan het eind van de achttiende eeuw introduceerde. Dat het gebruik van metalen platen in plaats van de onhandige, dure en zware stenen halverwege de vorige eeuw echt gemeengoed werd, blijkt uit het feit dat Mourlot in de jaren vijftig soms pakken blanco platen naar Picasso stuurde die er thuis in zijn atelier mee aan de slag ging om de hele partij daarna weer terug te sturen naar Parijs. Pas als het drukken begon, meldde hij zich bij Mourlot om er samen met Henri Deschamps wat moois van te maken. Dit staat natuurlijk los van de enorme aantallen vrije litho’s die Picasso wel rechtstreeks bij Mourlot op steen of plaat maakte. Daarnaast werkten veel artiesten ook niet direct op de uiteindelijke drukvorm maar eerst op bijvoorbeeld speciaal geprepareerd papier, waarvanaf de afbeelding later werd overgezet op de steen of de plaat. Voordeel hiervan was dat ook dit gewoon in het atelier van de kunstenaar zelf kon gebeuren en dat je door deze extra overzetting ook meteen van het zogenaamde ‘spiegelbeeldprobleem’ was verlost.

Affiches met een ziel

Tot slot het antwoord op de zo vaak gestelde vraag waarom juist deze affiches zo begerenswaardig zijn geworden. Ten eerste worden ze niet meer gemaakt, er komen geen nieuwe meer bij. Het tijdperk van het Affiche de Peintres Lithographiée is voorbij. Uiteraard speelt bij serieuze collectioneurs ook het beleggingsaspect een rol, maar niet iedereen laat zich daardoor leiden. Er is meer. Bij elk Affiche de Peintres heeft namelijk een tentoonstelling gehoord met alles erop en eraan. Meestal in Parijs met een feestelijke opening bij bekende galeries, met drank, Gauloises, drukte, gezellige causerie en achterklap. Ook het affiche werd dan beoordeeld, op bijvoorbeeld de kwaliteit van de druk, de typografie en het samenspel van die beide. Affiches de Peintres werden door de bezoekers voor een volwaardig kunstwerk aangezien en hebben daardoor iets extra’s, iets meer dan affiches in 4KRO die ‘floep’ uit een vierkleurenrasteroffsetpers komen, en waarbij de hele afbeelding is opgebouwd uit een rastervermenging van alleen maar geel, blauw, rood en zwart.

Affiches de peintres werden gedrukt op grote zuchtende en zoevende persen van honderd jaar oud of vaak nog meer. Kanjers van machines die door minstens twee, liever nog drie artisans werden bediend, in grote ateliers met ’s avonds hier en daar wat felle lampen, en aangedreven door klapperende leren riemen en grote houten poelies onder het hoge donkere plafond. Voor elke kleur werd een aparte steen of plaat gebruikt en als een affiche uit zes kleuren bestaat, is deze dus zes keer door de pers gegaan. Kleur voor kleur opgebouwd en met de hand ingelegd en uitgenomen groeide zo’n affiche in een traag tempo van pakweg vijf à tien seconden per blad per drukgang tot het uiteindelijke resultaat. En na elke kleurtoevoeging werden de bladen bekeken, becommentarieerd en werd er weer wat aan de inktgeving of de positionering bijgesteld. Daardoor is een Affiche de Peintres niet zomaar een reproductie, maar een uiterst gevoelige, ambachtelijke en kunstzinnige weergave van een uniek origineel, waarin tijdens het drukken gang na gang langzamerhand een tweede ziel is gegroeid.

Wie dat ziet en herkent, gaat meteen door de knieën, en is er dus voor altijd aan verslingerd. Je moet je verplaatsen in de tijd en dan zo’n affiche ergens zien hangen. In een café, de foyer van een theater, de hal van een museum of op het raam van een kunsthandel in Saint-Germain-des-Prés. En dan decennia later ineens bij jou aan de muur. Dan realiseer je je pas dat je een bijzondere litho aan de wand hebt hangen: een zeldzame Affiche de Peintres uit de wereld van de Ecole de Paris!

Meer over Affiches de Peintres vindt u op kunstaffiches.com

VerzamelaarsJaarbeurs voorjaar 2009 in Jaarbeurs Utrecht

Zaterdag 18 april van 9.00 uur tot 18.00 uur, zondag 19 april van 10.00 uur tot 17.00 uur.

Hotels in Utrecht

Koop hier uw kaartje in de voorverkoop